Streszczenie raportu

Szczepienia ochronne są uznawane za najskuteczniejszą i najbardziej opłacalną pod względem ekonomicznym metodę profilaktyki chorób zakaźnych. Pomimo powszechnego dostępu do szczepień ochronnych w Polsce, dane epidemiologiczne wskazują na rosnącą liczbę odmów szczepień oraz przypadków chorób zakaźnych wieku dziecięcego (np. odry) odnotowywanych w ciągu ostatniej dekady.

Celem raportu jest identyfikacja i ocena aktualnego poziomu wyszczepialności dzieci, rozpowszechnienia postaw przeciwnych i wątpliwych w stosunku do szczepień ochronnych w populacji oraz analiza porównawcza systemów szczepień ochronnych w Polsce i innych krajach Europejskich.

Raport składa się z 12 rozdziałów dotyczących zdrowotnych, społecznych i ekonomicznych aspektów polityki zdrowotnej w zakresie szczepień ochronnych w Polsce.

W rozdziale 1 dokonano podstawowej charakterystyki chorób zakaźnych, którym można zapobiegać poprzez szczepienia ochronne. Rozdział ten stanowi „kompendium szczepionkowe” omawiające medyczne aspekty chorób zakaźnych ujętych w Programie Szczepień Ochronnych. Dokonano w nim charakterystyki 12 podstawowych chorób zakaźnych objętych obowiązkiem szczepień. Ponadto omówiono szczepienia obowiązkowe osób narażonych, szczepienia poekspozycyjne, szczepienia zalecane oraz szczepienia przed wyjazdem zagranicznym.

W rozdziale 2 przedstawiono regulacje prawne w zakresie szczepień ochronnych w Polsce. Omówiono zasady uzyskania pozwolenia na dopuszczenie do obrotu szczepionek oraz procedury zapewniające ich jakość i bezpieczeństwo. Przedstawiono model organizacji systemu szczepień w Polsce, obowiązki lekarza w zakresie realizacji świadczeń zdrowotnych w ramach systemu szczepień, zasady dokumentacji wykonanych szczepień oraz procedury finansowania szczepień w zależności od populacji kwalifikującej się do badania. W rozdziale tym przypomina się, że obowiązek poddania się szczepieniom ochronnym ma swoje silne oparcie w Konstytucji – przede wszystkim w art. 31 ust. 3 – który stanowi, że ograniczenia w zakresie konstytucyjnych praw i wolności mogą być ustanowione tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy jest to konieczne m.in. dla zdrowia publicznego. Obowiązek szczepień ochronnych u dzieci jest szczegółowo uregulowany prawnie (objęte są nim osoby do 19 roku życia), a system finansowania obowiązkowych szczepień ochronnych zapewnia równy dostęp również osobom nieubezpieczonym. W rozdziale przypomniano również, że aktualnie obowiązujący proces zbierania i rejestracji danych jest skomplikowany, istnieje w nim wiele podmiotów, których kompetencje w pewnych zakresach nakładają się. Ponadto prowadzony jest w formie papierowej lub tylko częściowo w formie cyfrowej, bez wykorzystania Internetowego Konta Pacjenta (IKP), co prowadzi do braku dostępu on-line do bieżących danych na temat szczepień obowiązkowych dzieci. Rozdział przedstawia wyniki analizy sugerującej, że regulacje prawne dotyczące szczepień wymagają weryfikacji celem wyeliminowania luk prawnych w przepisach nakładających obowiązek szczepień jak i w przepisach dotyczących samej ich organizacji, które to podnoszone są przez osoby wahające się. Ponadto w tym rozdziale rekomenduje się wprowadzenie zmian w sposobie gromadzenia danych na temat szczepień obowiązkowych poprzez wykorzystanie już istniejących narzędzi:

na poziomie indywidualnego obywatela w celu zbierania danych: platforma e-zdrowie, w tym IKP i elektroniczna karta szczepień przypisana do danego obywatela poprzez numer PESEL;

na poziomie instytucji: w celu monitorowania aktualnej sytuacji: wykorzystanie systemu elektronicznego Państwowej Inspekcji Sanitarnej (system SEPIS) do gromadzenia danych na temat szczepień, osób uchylających się i przyczyn tego zjawiska.

Rozdział 3 stanowi kompleksowe opracowanie tematu niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP). W rozdziale przedstawiono definicję NOP, rodzaje NOP oraz podział NOP w zależności od stopnia dolegliwości, miejsca występowania oraz przyczyny wystąpienia. Omówiono podstawy prawne zgłaszania NOP, w tym obowiązkowy system raportowania NOP przez lekarzy lub felczerów oraz mechanizm dobrowolnego zgłoszenia NOP. Na podstawie przeprowadzonych analiz stwierdzono, że przyjęcie szerokiej definicji NOP z jednej strony może stwarzać pole do nadinterpretacji objawów, które nie są związane ze szczepieniem a wystąpiły w tym samym czasie co podanie preparatu, a z drugiej sprzyja wykrywaniu odczynów rzadkich i nowych, które mogą się pojawić w związku z zastosowaniem nieznanych wcześniej technologii produkcji. Stwierdzono, że zasadnym jest powołanie Funduszu Kompensacyjnego Szczepień Ochronnych, który w uzasadnionych przypadkach ponosiłby odpowiedzialności za niepożądany odczyn poszczepienny. Wykazano w tym rozdziale że, konieczna jest edukacja personelu medycznego, w tym osób kwalifikujących i wykonujących szczepienia dotycząca tego, czym jest i w jaki sposób rozpoznać wystąpienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy szczepieniem a NOP oraz jak właściwie kwalifikować do szczepienia w celu wyeliminowania koincydencji czasowej z innymi chorobami, które mogą wpłynąć na wystąpienie NOP.

Rozdział 4 stanowi analizę działalności edukacyjnej w zakresie szczepień ochronnych, prowadzonej w ramach edukacji szkolnej, jak również w ramach programów polityki zdrowotnej (PPZ) prowadzonej przez jednostki samorządu terytorialnego. Analizie poddano 1047 programy polityki zdrowotnej, które były zgłoszone do Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji (AOTMiT) w latach 2010–2020. Wykazano, że przeważająca większość analizowanych PPZ obejmujących wykonanie szczepień ochronnych przewidywała udzielenie świadczeń jedynie części uprawnionych osób, co może skutkować adresowaniem podejmowanych działań do osób już wcześniej zdecydowanych na skorzystanie z danego świadczenia (szczepienia) – przekonywanie przekonanych. Tym samym ograniczane są pozytywne skutki realizacji programu, w szczególności na poziomie społeczności – mniejszy niż byłoby to możliwe odsetek zaszczepionych. Większość analizowanych PPZ przewidywała jedynie minimum działań o charakterze informacyjnym, które w przeważającej liczbie przypadków ograniczały się do informowania o realizacji programu i zasadach uczestnictwa lub stanowiły odzwierciedlenie prawnych wymagań w zakresie poinformowania o proponowanej interwencji medycznej. Podejście takie nie sprzyjało nabywaniu przez adresatów wiedzy, kompetencji i umiejętności dokonywania wyborów sprzyjających zachowaniu i poprawie zdrowia. Jedynie nieliczne spośród analizowanych PPZ przewidywały działania z zakresu promocji zdrowia – rozumianej jako zwiększenie kontroli nad czynnikami warunkującymi stan zdrowia, promowanie zdrowego stylu życia oraz środowiskowych i indywidualnych czynników i zachowań sprzyjających zdrowiu. Ponadto dokonano identyfikacji zagadnień dotyczących chorób zakaźnych i szczepień ochronnych poruszanych w procesie nauczania na poziomie edukacji podstawowej i ponadpodstawowej oraz oceny okoliczności i sposobu prezentacji tych treści, przy uwzględnieniu danych obrazujących stopień rozpowszechnienia ich w grupie dzieci i młodzieży. Na podstawie analizy dokumentów Ministerstwa Edukacji i Nauki określających podstawę programową kształcenia w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych oraz przy uwzględnieniu 225 programów nauczania wybranych przedmiotów szkolnych i 15 programów nauczania dla przedszkoli, których pełne teksty były dostępne w domenie publicznej wykazano, że brak jest całościowego podejścia do kwestii edukacji zdrowotnej i określenia jej miejsca w toku edukacji szkolnej. Skutkuje to wielokrotnym ujęciem tych samych aspektów w ramach nauczania różnych przedmiotów oraz stwarza istotne ryzyko pominięcia innych, które obecne są tylko w ramach jednego przedmiotu lub w na jednym etapie edukacyjnym. Zauważono, że zagrożenia stwarzane przez choroby zakaźne oraz rola szczepień ochronnych w prewencji zakażeń poruszane są jedynie w toku nauczania przyrody i biologii, przy czym koncentracja tych treści następuje na najwcześniejszym etapie kształcenia (4 klasa szkoły podstawowej) a na kolejnych etapach poruszane są one coraz rzadziej. Stwierdzono, że duże możliwości w zakresie edukacji zdrowotnej stwarza przedmiot edukacja dla bezpieczeństwa, który jest nauczany zarówno na etapie szkoły podstawowej, jak i ponadpodstawowej. Na podstawie przeprowadzonych analiz wystosowano 15 praktycznych rekomendacji.

W rozdziale 5 dokonano charakterystyki postaw Polaków wobec szczepień ochronnych na podstawie ogólnopolskich, reprezentatywnych badań przekrojowych prowadzonych przez Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS). Wykazano, że zdecydowana większość respondentów uważała, że szczepienia ochronne przeciw najgroźniejszym chorobom zakaźnym powinny być obowiązkowe, a rodzice mogą decydować tylko o ewentualnych szczepieniach dodatkowych. Poglądy sceptyczne wobec szczepień ochronnych dzieci podzielane przez część respondentów stanowią poważny sygnał ostrzegawczy, nie mogą być bagatelizowane i wymagają podjęcia działań zaradczych. Jak wskazują badania działania zaradcze powinny być w szczególności adresowane do osób w średnim wieku, mieszkających w małych ośrodkach, z wykształceniem zasadniczym zawodowym i niskich dochodach, a uwzględniając kwestie światopoglądowe – osób identyfikujących się z prawicą.

Rozdział 6 stanowi przegląd publikacji naukowych dotyczących stanu wiedzy i postaw poszczególnych grup społecznych na temat szczepień ochronnych w Polsce w latach 2010–2021. Łącznie zidentyfikowano 158 publikacji naukowych, do analizy pełnych tekstów publikacji włączono 85 prac, przy czym do ostatecznej analizy włączono 57 prac spełniających przyjęte kryteria przeglądu systematycznego. Dominującym tematem prac badawczych na temat postaw wobec szczepień w Polsce było szczepienie przeciw grypie, co może wynikać z tego, że przed wybuchem pandemii COVID-19 debata na temat szczepień dorosłych ograniczała się do tych szczepień. Publikacje dotyczące postaw różnych grup społecznych wobec szczepień przeciw grypie wskazują, że dominującą rolę w ich promocji odgrywają lekarze POZ, a najwyższe odsetki zaszczepionych przeciw grypie (oprócz personelu medycznego) obserwuje się w grupie osób przewlekle chorych (zwłaszcza z chorobami układu oddechowego). Na uwagę zasługuje fakt, że na tle dostępnych danych naukowych liczba publikacji dotyczących szczepień przeciw HPV wydaje się być znacząca. Na rozwój prac badawczych na temat postaw wobec szczepień istotnie wpłynęła pandemia COVID-19. Obecnie dostępne dane naukowe, z uwagi na różnice w zastosowanej metodologii badania (a w szczególności dobór próby i użyty kwestionariusz badawczy), nie pozwalają na dokonywanie prostych porównań postaw wobec szczepień w Polsce w poszczególnych latach. Dostępne dane naukowe nie pozwalają również na jednoznaczną identyfikację grup społeczno-ekonomicznych, które istotnie częściej wykazują negatywne postawy wobec szczepień. Stwierdzono, że należy wdrożyć działania mające na celu regularną analizę postaw Polaków wobec szczepień, poprzez zastosowanie metodologii, umożliwiającej porównywanie danych pomiędzy poszczególnymi edycjami badania oraz reprezentatywności próby, co umożliwi wnioskowanie na temat całej populacji w Polsce. Do opracowania kwestionariusza badawczego należy rozważyć użycie narzędzi badawczych dostępnych w raportach ECDC.

W rozdziale 7 dokonano estymacji potencjalnych skutków gospodarczych wynikających z odmowy szczepień. Oszacowano wielkość wydatków płatnika publicznego w latach 2021–2030 związanych z udzielaniem świadczeń w związku z leczeniem chorób zakaźnych, przeciw którym szczepienia są obowiązkowe zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych, a które to świadczenia udzielane są osobom niezaszczepionym. Analizę przeprowadzono na podstawie danych m.in. z GUS, ZUS, NFZ, NIZP PZH – PIB. Przyjęto trzy scenariusze oparte na odsetku osób niezaszczepionych, dla których wykonano każdorazowo 4 warianty obliczeń w zależności od wskaźnika zapadalności na wybrane choroby zakaźne. Na podstawie przeprowadzonych analiz stwierdzono, że łączne wydatki płatnika publicznego na świadczenia udzielane w związku z wybranymi chorobami zakaźnymi pacjentom niezaszczepionym mogą wzrosnąć z około 195 mln zł w 2021 r. do nawet 371 mln zł w roku 2030. Wskazano, że oprócz kosztów bezpośrednich, ponoszonych na leczenie przez płatnika publicznego, istotne obciążenie dla budżetu państwa mogą stanowić koszty pośrednie generowane przez choroby zakaźne (m.in. koszty absencji chorobowej bądź koszty związanych z opieką nad chorym dzieckiem).

Rozdział 8 stanowi wtórną analizę poziomu zaufania do szczepień ochronnych w Europie, ze szczególnym uwzględnieniem szczepień dzieci. Analizę przeprowadzono na podstawie raportów przygotowywanych na zlecenie Komisji Europejskiej w latach 2018–2020. W toku prowadzonych prac analitycznych zidentyfikowano tylko 3 dokumenty, w których oceniano postawy wobec szczepień we wszystkich krajach członkowskich UE (Special Eurobarometr 488 i State of Vaccine Confidence 2018 i 2020). Wśród dostępnych badań, jedynie badanie State of Vaccine Confidence stwarza możliwość prowadzenia analiz mających na celu oceny poziomu zaufania do szczepień w poszczególnych latach (2018–2020). Na podstawie, „Vaccine Confidence Index™” wykazano, że najwyższy poziom zaufania do szczepień obserwowano w Portugalii i Hiszpanii (po 70%), a najniższy na Węgrzech (36%), Malcie (39%) i Cyprze (41%). Analiza danych europejskich jednoznacznie wskazuje na istotne zróżnicowanie poziomu zaufania do szczepień w krajach UE, w tym istotny spadek poziomu zaufania do szczepień na Węgrzech (o 8 punktów procentowych) i w Rumunii (o 4 punkty procentowe) obserwowany w latach 2018–2020. W każdym z 28 krajów UE+UK rekomendacja lekarza lub profesjonalisty medycznego była najważniejszym czynnikiem zachęcającym do szczepień. Biorąc pod uwagę sposób organizacji systemu ochrony zdrowia w Polsce stwierdzono, że lekarze podstawowej opieki zdrowotnej, jako grupa o najwyższym zaufaniu społecznym w zakresie informacji na temat szczepień, powinni zostać wyposażeni w materiały edukacyjne pozwalające na identyfikację i prowadzenie skutecznego poradnictwa wobec osób wykazujących postawy wahające się wobec szczepień.

W rozdziale 9 dokonano analizy porównawczej polityk dotyczących szczepień ochronnych w krajach europejskich. Analizy dokonano na podstawie danych Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób. Zaobserwowano, że wśród 30 analizowanych krajów w 11 wprowadzono obowiązek poddania siebie bądź dziecka szczepieniom ochronnym (Belgia, Bułgaria, Chorwacja, Republika Czeska, Francja, Węgry, Włochy, Łotwa, Malta, Polska oraz Słowacja). Polityki zdrowotne w zakresie szczepień ochronnych w poszczególnych krajach Europy różnią się nie tylko pod względem obowiązku poddania się wybranym szczepieniom, ale również terminu przyjęcia poszczególnych dawek danej szczepionki. Zaobserwowano, że polityka zdrowotna dotycząca szczepień ulega regularnej aktualizacji, w zależności od sytuacji epidemiologicznej, a w ostatnich latach w niektórych krajach Europy (Włochy, Francja) poszerzono zakres szczepień obowiązkowych. Stwierdzono, że istniejące różnice pod względem obowiązku poddania się wybranym szczepieniom i terminu przyjęcia poszczególnych dawek danej szczepionki w poszczególnych krajach Europy mogą stanowić argument używany przez osoby podważające zaufanie do szczepień, a otwarta komunikacja na temat różnic w programach szczepień ochronnych obowiązujących w poszczególnych krajach Europejskich, wraz ze wskazaniem przyczyny różnic, mogą doprowadzić do zwiększenia poziomu świadomości społecznej na temat szczepień.

W rozdziale 10 dokonano identyfikacji kluczowych inicjatyw podejmowanych przez międzynarodowe organizacje zdrowotne, które służą wymianie informacji na temat dobrych praktyk w zakresie szczepień ochronnych. Zaobserwowano, że międzynarodowe organizacje zdrowotne takie jak WHO i ECDC regularnie publikują zestawy dobrych praktyk w zakresie budowy zaufania do szczepień ochronnych, przy czym większość publikacji powstała w ciągu ostatnich 5 lat, zapewne jako odpowiedź na rosnącą liczbę fake-newsów i dezinformacji na temat szczepień w Internecie. Stwierdzono, że większość dokumentów publikowanych w ostatnich latach przez WHO i ECDC jednoznacznie podkreśla rolę mediów społecznościowych i Internetu w propagowaniu treści podważających zaufanie do szczepień ochronnych. Co istotne obie organizacje wskazują na konieczność opracowania przez krajowe instytucje zdrowia publicznego szczegółowego planu komunikacji w zakresie szczepień ochronnych oraz przygotowanie strategii komunikacji kryzysowej na wypadek zdarzeń mogących negatywnie wpływać na budowę zaufania do szczepień ochronnych.

W rozdziale 11 przedstawiono 7 najbardziej aktualnych wyzwań i zagrożeń dla polityki zdrowotnej w zakresie szczepień ochronnych w Polsce, do których należy zaliczyć: podważanie zaufania do szczepień, rozpowszechnienie dezinformacji i szczepionkowych fake-newsów, brak zdecydowanej reakcji mediów społecznościowych na propagowanie treści antyszczepionkowych, wspieranie ruchów antyszczepionkowych przez partie polityczne, kryzys autorytetów, potrzebę wykorzystania mediów społecznościowych i spersonalizowanej komunikacji jako podstawowych narzędzi budowy zaufania do szczepień ochronnych oraz konieczność dostosowanie polityki zdrowotnej w zakresie szczepień ochronnych do wyzwań migracyjnych.

Przeprowadzone przez zespół badawczy analizy pozwoliły na wystosowanie praktycznych rekomendacji (rozdział 12) i wyznaczenie kluczowych obszarów działania w zakresie polityki zdrowotnej dotyczącej szczepień ochronnych w Polsce w ciągu najbliższych lat.